با هنر لاک تراشی و ابزار مورد نیاز آن+ عکس
حصیربافی هنرهای دستی چوتاشی هنر کچه تراشی ظروف چوبی سنتی ، صنایع دستی مازنداران ، صنایع دستی ایران ، هنر لاک تراشی ، هنرهای سنتی را در آکاایران بخوانید

کرانه باختری دریای مازندران یا کاسپین، تا پیش از حمله مغول تاپورستان با تبرستان نامیده می شد؛ چنانکه در سکه های به دست آمده سده های دوم و سوم هجری این سرزمین به خط پهلوی تاپورستان ذکر شده است. همراه با حمله مغول در قرن هفتم نام تبرستان از رواج افتاد و کلمه مازندران به معنی بخشی از تبرستان یا توابع آن به کار رفته است.

کشاورزی، نمدمالی، ماهیگیری، دامداری و حصیربافی، برخی از مشاغل گذشته مناطق جلگه ای مازندران است که همچنان تا حدی رواج دارد.
یکی از این مشاغل تقریباً از یاد رفته، هنر لاک تراشی یا چوتاشی (کچه تاشی) است که در گذشته در مناطق جنگلی و روستایی مورد توجه پیشروان بوده و انواع سازه های آن بر اساس نیاز روزمره رشد یافته و ساخته می شده است 

هنر 11 هزار ساله لاک تراشی در آستانه فراموشی + تصویر

لاک تراشی چیست؟

هنر لاک تراشی همان ساخت ظروف و احجام چوبی سنتی با استفاده از چوب‌های جنگلی است که با نقوش اسطوره‌ای و الهام گرفته از طبیعت اطراف منقوش می‌کردند. با توجه به قدمت استان مازندران و سایت‌های کشف شده در این استان، ثابت شده که مازندران سابقه تاریخی ۷۰۰۰ ساله دارد که به دلیل جنگل انبوه و گونه‌های مختلف درختان جنگلی، طبیعتاً لاک تراشی و استفاده بومیان از چوب قدمت بسیار طولانی دارد. بومیان گذشته ساکن مناطق جنگلی به دلیل فراوانی درختان و این که بیشتر نیاز خود را از چوب تهیه می‌کردند که رفته‌رفته در ساخت لوازم چوبی از تنه و ریشه درختان مهارت یافتند.

ظروف چوبی که از ریشه درختان تهیه می‌شود سبک‌تر و در مقابل سرما و گرما مقاوم‌تر است. بنابراین ترک بر نمی‌دارد، در اثر ضربه به‌سادگی نمی‌شکند و عمر مفید آن گاهی بیش از ۱۰۰ سال است که البته بستگی به نوع چوب دارد. برای برخی لوازم ضروری منزل، از ریشه متصل به ساقه که با شیب ملایمی در خاک نفوذ کرده است استفاده می‌کنند. چون این نوع ریشه‌ها کمتر در معرض برف و باران قرار دارند. چوبی که از تنه درختان استفاده می‌کنند نباید تر بوده و به‌اصطلاح شیره چوب از دست رفته و تقریباً خشک شده باشد.

لاک‌تراشی از مهم‌ترین و زیباترین صنایع دستی بومی استان مازندران محسوب می‌شود که در کنار تنوع فراوان، دارای سرگذشت پر پیچ و خم است.

لاک تراشی یا به زبان مازنی چو تراشی(تراشیدن چوب درخت) به معنای تراشکاری و شکل دادن چوب است برای رفع نیاز روزمره از هنرهای اصلی مردم مازندران محسوب می‌شود. قدمت این هنر که با گوشت وخون مردم مازندران عجین شده و از گذشته تاکنون زینت بخش خانه‌های این دیار بوده است ، به اعتقاد برخی از کارشناسان به بیش از هشت هزار سال پیش باز می‌گردد و برخی نیز به قدمت 11 هزار ساله آن تکیه می‌کنند.

در گذشته لاک تراشی یکی از شغل های عمده در روستاهای مازندران بوده است حتی در بخش هایی از مازندران روستاها و آبادی هایی نام " لاک تراش " یا " لاک تراشان " بر خود داشتند که امروز فقط یک روستا در شهرستان نکاء در شرق استان با همین نام باقی مانده است . 

لاک تراشی بر خلاف روزگاری کنونی ، در گذشته جنبه صنایع دستی نداشت و یکی از تولیدات مصرفی روزانه مردم محسوب می‌شد  که بیشترین کاربرد آن در آشپزخانه ها بود و افراد بسیاری در این حرفه مشغول بودند، اما امروزه با ورود وسائل صنعتی آشپزخانه و استفاده مردن از ابزارهای پلاستیکی و فلزی، لاک تراشی به یک محصول تزئینی تبدیل شده است. 

به زبان ساده تر تغییر شکل و سبک زندگی لاک تراشی آرام آرام به حاشیه رانده شد و فقط در ویترین خانه‌ها دیده می شود.

لاک تراشی برخلاف دیگر هنرهای دست، چه از لحاظ شکل و ظاهر و چه از لحاظ ماهیت ارتباط تنگاتنگی با طبیعت پیرامون خود دارد و با توجه به اینکه لاک تراشی هنر چوب محسوب می شود و مازندران نیز به واسطه جنگل های انبوه دارای منابع غنی چوب است ، بهتر می توان ارتباط لاک تراشی با طبیعت مازندران را درک کرد.

لاک تراشی شامل ساخت مصنوعات چوبی با نقش های الهام گرفته از طبیعت است. محصولاتی که ساخته هنر لاک‌تراشی است شامل ظروفی همچون کچه (قاشق چوبی)، جوله (وسیله ای شبیه پارچ چوبی)، برنج شور (کاسه‌ای گود و بزرگ)، قند چوله ، کترا( کف گیر)، پلاکر، دونه پاج( دیس گرد چوبی برای تمیز کردن برنج )، کلز (ملاقه)و… می باشد که بیشتر در طبخ ، سرو غذا و تقریبا تمامی فعالیت های آشپزی کاربرد دارد.

در پایین به چند نمونه لاک تراشی اشاره می کنیم: ​

لاک (خردخار) : به ظرف بزرگی گفته می شود که دور آن رو به داخل جمع شده که در زبان محلی مازندرانی به آن "خردخار" می گویند و بیشترین استفاده ی آن برای خوردن غذا بخصوص گرماس پلا بود.

جاله یا جوله : این وسیله شبیه پارچ است که در اندازه های متفاوت ساخته می شود. کاربرد اصلی آن برای دوشیدن شیر و نگه داشتن انواع مواد لبنی بود و با نقشه های مارپیچ و زنجیره ای طراحی می شود.

کچه و کترا : همان قاشق است و از ساقه یا شاخه شمشاد ساخته می شود که در کنار وسایل امروزی همچنان کاربرد دارد. کچه در اندازه کوچکتر برای خوردن غذا یا آش استفاده می شود که از مهمترین مزیت های آن این است که در هنگام خوردن آش یا غذای گرم موجب سوختگی دهان نمی شود. کِتــرا شبیه به همان کچه است اما در اندازه بزرگتر که داخل آن گودی بیشتری دارد و برای هم زدن آش بکار برده می شود.

کَلــِز : از این وسیله چوبی گاهی به جای ملاقه برای هم زدن شیر و سرد کردن شیر استفاده می شود که در مناطق مختلف مازندران نام های گوناگونی دارد.

موارد گفته شده از مهم‌ترین تولیدات لاک تراشی محسوب می‌شوند و بیشترین کاربرد را نیز دارند.  

ابزار لاک تراشی نیز همانند این هنر شامل ابزاری می شود که کاربرد متداول در زندگی جنگل نشینان دارد. کاربرد ابزار لاک تراشی وسائلی کاربردی در زندگی روزمره هستند که از پیچیدگی های صنعتی دور بوده و برخی نیز در کشاورزی و دامداری استفاده می شوند.

هنر 11 هزار ساله لاک تراشی در آستانه فراموشی + تصویر

ابزار مربوط به برش:
تبر: اولین و مهمترین ابزار کار لاک تراش تبر است که برای قطع و برش چوب و ساختن به فرم دلخواه کاربرد دارد. در شرایطی که استاد لاک تراش ابزار کار کافی نداشته باشد همه مراحل را می تواند با تبر انجام می دهد.

ابزار مربوط به تراش:
تیشه: ابزاری است که با آن برای نازک کردن و گود کردن قسمت هایی از کار استفاده می شود و در دو نوع تیشه راست و تیشه کج استفاده دارد.

متکل: ابزاری است شبیه به تیشه با تیغه بلندتر برای تراشیدن داخل ظروف استفاده می شود.

رخ گیر: ابزاری است دارای تیغه فولادی و برنده که برای تراشیدن و نازک کردن بدنه داخل ظروف مانند جوله و لاک استفاده می شود.

دله گیر: ابزاری است دارای تیغه فلزی منحنی شکل که برای تراشیدن درون ظروف گرد و منحنی و همچنین که ظروفی مثل جوله استفاده می شود.

رنده: ابزاری با بدنه چوبی و تیغه تیز فولادی که برای تراشیدن و نازک ردن وسایلی با سطوح کشیده مانند عصا استفاده می شود.

چوب سا: ابزاری است فلزی با سطح زبر در اشکال مختلف که برای تراشیدن و شکل دادن به محصولات مختلف مورد استفاده قرار می گیرد.

ابزار مربوط به خراش:
نقش گر: ابزاری است دارای تیغه نازک فولادی با اشکال مارپیچ یا ساده و دسته چوبی که برای ایجاد نقش بر روی ظروفی مانند کلز و جوله استفاده می شود.

خروس: ابزاری است فلزی برای ایجاد نقش بر روی محصولات مختلف که نقشی به شکل دایره و شبیه به چشم خروس دارند.

ابزار کوبشی:
کتنا: ابزاری است چوبی شامل سر و دسته که کاربردی شبیه چکش دارد.

ابزار سوراخ کردن:
درفش یا دروش: ابزاری است برای سوراخ کردن چوب.
چلی: ابزاری چوبی با نوک تیز که برای شکافتن چوب از آن استفاده می شود.

ابزار جانبی:
سنگ: ابزاری است برای تیز کردن تیغه تبر.
نرمه سنگ: سنگی است برای تیز کردن سایر تیغ ها.

لاک‌تراشی صنعتی کامل چوبی است و به غیر چوب هیچ ماده دیگر در آن استفاده نمی شود. تقربا تمامی تولیدات لاک تراشی از چوب‌های ریشه و تنه درختان پهن برگ جنگلی همچون افرا و شمشاد ساخته می شوند.

دلیل این انتخاب نرمی و دوام چوب درختان پهن برگ است که به راحتی می‌توان بر روی آنان کار کرده و فرم و شکل دلخواه را ایجاد کرد. همچنین  این گونه از درختان در برابر خشکی و رطوبت عکس العمل ناچیزی از خود نشان می دهند و در مقابل پیچیدگی، کج شدن و ترک خوردن مقاوم هستند.

همچنین ظروف چوبی که از ریشه درختان تهیه می‌شود سبک‌تر و در مقابل سرما و گرما مقاوم‌تر هستند و بنابراین ترک بردار نبوده و در اثر ضربه به‌سادگی نمی‌شکند. 

درازای عمر محصولات چوبی نیز از دیگر دلایل استفاده از چوب به عنوان ماده اصلی لاکتراشی است. عمر محصولات لاک تراشی گاهی بیش از 100 سال بوده که البته بستگی به نوع چوب دارد.

برای برخی لوازم ضروری منزل، از ریشه متصل به ساقه که با شیب ملایمی در خاک نفوذ کرده است استفاده می‌کنند زیرا این نوع ریشه‌ها کمتر در معرض برف و باران قرار دارند و در مواجهه با شرایط آب و هوایی کمتر آسیب پذیر هستند.

ساخته‌های لاک‌تراشی بعد از برش کاری و شکل دهی وارد مرحله پرداخت می شوند که در طی این مرحله ابتدا ظرف را بر روی آتش گرم می‌کنند سپس مخلوطی از خاک زغال و ماست را بر روی بدنه ظرف مالیده و مجدداً بر روی حرارت می‌گردانند. 

این کار نه تنها استقامت چوب را بالا می برد ، بلکه منجر به رنگ آمیزی چوب می شود و رنگی قرمز متمایل به سیاه را به آن می دهد. همانطور که گفته شد تمامی عناصر به کار رفته در لاک تراشی طبیعی است و رنگ امیزی آن نیز با مواد بومی و طبیعی انجام می شود.

لاک تراشی از انزوا تا احیا

با وجود اینکه لاکتراشی در هزاره‌های متعدد در میان خانه مردم مازندران جا خوش کرده بود و مصرف می شد، اما در چند دهه اخیر با ورود ابزار آشپزخانه مدرن به حاشیه رانده و در پستو خانه‌های قدیمی به فراموشی سپرده شد.

حمله ظروف سفالی به اصطلاح چینی ، ظروف شیشه‌ای با اصطلاح عامه پیرکس و قاشق و چنگال‌های فلزی به سفره و طبقات آشپزخانه مردم مازندران محصولا چوبی را به قول معروف از رده خارج کرد.

البته در این میان ممنوعیت استفادهاز چوب جنگلی و قیمت های سر به فلک کشیده دست سخته های چوبی در مقابل با صرفه بودن ابزارهای صنعتی نیز در حاشیه راندن لاک تراشی بی تاثیر نبوده و عملا این کالا را به یک محصول لوکس برای ویترین خانه‌ها تبدیل کرده است.

متاسفانه با وجود اینکه تلاش هایی زیادی برای زنده نگه داشتن این هنر شده از جمله نگارش کتابی با عنوان هنر لاک تراشی در مازندران که در سال 96 به رشته تحریر در آمده  و همچنین ثبت این اثر  در طی سالیان گذشته به عنوان ثبت میراث  آثار ملی و چندی پیش نیز این هنر توانست مهر اصالت را به دست آورد، ولی متاسفانه این هنر با قدمتی کهن در حال فراموشی و پیوستن به خاطره هاست.

شاید بتوان عمده دلیل فراموشی این هنر را تغییر ذائقه مردم در سبک زندگی و تمایل در استفاده از  وسایل مدرن دانست ولی نبود رشته دانشگاهی برای این هنر ملی و عدم آموزشش آنبه جوانان و پیوند زدن آن با مدرینته نیز می توان نقش پررنگی در فراموشی این هنر نقش پر رنگی داشته باشد.

البته به گفته مسئولان میراث فرهنگی دریافت مهر اصالت ملی ، ورود آن به نمایشگاه های نایع دستی بین المللی و همچنین تبلیغات تا حدودی توانسته به حیات لاک تراشی کمک موثری کند.

البته نا گفته نماند در سالهای اخیر شاهد موج خوبی از حمایت مردم مازندران و گردشگران برای خرید محصولات لاکتراشی به عنوان تزیئینات خانگی توانسته قدرت اقتصادی و انگیزه برای احیای این صنعت را ایجاد کند.

هنر 11 هزار ساله لاک تراشی در آستانه فراموشی + تصویر

هنر 11 هزار ساله لاک تراشی در آستانه فراموشی + تصویر

هنر 11 هزار ساله لاک تراشی در آستانه فراموشی + تصویر

هنر 11 هزار ساله لاک تراشی در آستانه فراموشی + تصویر
هنر 11 هزار ساله لاک تراشی در آستانه فراموشی + تصویر
هنر 11 هزار ساله لاک تراشی در آستانه فراموشی + تصویر

 

منبع : بخش اطلاعات عمومی آکاایران
برچسب :