با هنر مفرغ و پیشینه ی آن بیشتر آشنا شوید
هنر مفرغ برنز قدیمی ترین آلیاژ نحوه ساخت مفرغ ، هنرهای دستی ایران ، هنر فلزکاری ، مفرغ لرستان ، صنایع دستی را در آکاایران بخوانید

bijade.com-honare mafragh-66

عصر مفرغ:

عصر مفرغ دومین قسمت از عصر فلزات است که پس از دوره مس قرار می‌گیرد. این تقسیم بندی به این جهت است که مصنوعات فلزی این دوره از زندگی بشر بیشتر ترکیبی از مس و قلع است بطوری که کاوشهای دیرین‌شناسی نشان داده ساکنان ایران از پنج هزار سال قبل از میلاد مسیح نیز آلیاژ مفرغ را می‌شناخته‌اند و از آن برای ساختن مصنوعات فلزی خود استفاده می‌کرده‌اند و مصنوعات مفرغی نیز که در سایر نقاط دنیا ضمن حفاری‌ها به دست آمده قدیمی تر از این تاریخ نیست.

بنابراین می‌توانیم شروع دوره مفرغ را از پنج هزار سال قبل از میلاد مسیح که شروع دوره آهن است بدانیم. همان طور که گفته شد مفرغ ترکیبی است از مس و قلع به رنگ‌های مختلف سرخ، سرخ کم رنگ و نارنجی، که زودتر از مس ذوب می‌شود و در مجسمه سازی و ساختن ادوات دیگر مورد استفاده قرار می‌گیرد.

 

bijade.com-honare mafragh-8

نحوه ساخت مفرغ:

مفرغ یک آلیاژ است. آلیاژ یعنی مخلوطی از چند فلز. دو فلز اصلی تشکیل دهندهٔ مفرغ، قلع و مس است.

 

bijade.com-honare mafragh-222

مفرغ در ایران:

ایران دارای پیشینه بسیار طولانی در امر ذوب سنگ معدن و استخراج فلز مس می‌باشد، آثار بدست آمده از تپه قبرستان دشت قزوین متعلق به نیمه دوم هزاره پنجم پیش از میلاد، تپه علی کش در دهلران، تپه سیلک، تل ابلیس در بخش مرکزی رشته کوههای کرمان و کاوشهای بمپور و شهداد گویای این مطلب است. فلز کاران قدیمی به مرور در جهت بهره گیری از عناصر و ترکیب آنها، به ماده‌ای محکم تر از آلیاژ مس و قلع دست یافتند که اصطلاحاً مفرغ نامیده می‌شود. بدین ترتیب مفرغ بصورت یکی از برجسته‌ترین صنایع فلات ایران در آمد.

 

bijade.com-honare mafragh-1-33

عصر مفرغ در ایران به سه دوره فرعی تقسیم می‌شود که عبارتند از:

عصر مفرغ قدیم از ۲۰۰۰ – ۳۰۰۰ پیش از میلاد

عصر مفرغ میانه از ۱۶۰۰ – ۲۰۰۰ پیش از میلاد

عصر مفرغ جدید از ۱۲۰۰ – ۱۶۰۰ پیش از میلاد

 

bijade.com-honare mafragh-10

مفرغ لرستان، موزه بریتانیا:

یکی از مناطق شاخص ایران در زمینه صنعت مفرغ، ناحیه لرستان است. لرستان در مرکز نوار غربی ایران و از مجموعه دره‌های تنگ و باریک و کوههای مرتفع تشکیل شده‌است. شواهد موجود اشاره به فلزکاری لرستان از هزاره چهارم پیش از میلاد دارد. مجموعه اشیای فلزی منسوب به لرستان از نیمه قرن گذشته توسط محققین و پژوهشگران مختلف بسیار مورد توجه قرار گرفته و زینت بخش اکثر موزه‌های بزرگ جهان می‌باشد. پژوهشگران، هنر مفرغ کاری لرستان را نتیجه کارهای ساده‌ای می‌دانند که بیان کننده چندین قرن انقلاب مادی ملتی کشاورز و جنگجو است. این هنر در هزاره چهارم قبل از میلاد به اوج خود رسید. اهمیت هنر مفرغ کاری لرستان، انتقال هنر و سنن اجدادی، انتقال مفاهیم و موضوعات مشترک مذهبی و بیان قانون مندی‌هایی است که برای همه اقوام سوارکار، جنگاور و کشاورز دنیای قدیم، به نحوی تحسین‌انگیز، دل‌نشین، پسندیده و ستودنی بوده‌است. اشیاء، وسایل و ابزار به جا مانده از هنرمندان خردمند زاگرس، بسیار و بی‌شمار است که از آنها می‌توان به جنگ‌افزارها شامل خنجر، شمشیر، گرز و… ساز و برگ سوارکاری، وسایل زینتی و انواع ظروف و وسایل پذیرایی مخصوص اشاره کرد.

 

bijade.com-honare mafragh-1-412

معادن مس و قلع در ایران باستان:

کوههای سهند نزدیک تبریز و حوالی قره داغ، دامنه‌های جنوبی زاگرس نزدیک استرآباد و شاهرود، انارک دراصفهان، رباط الک آباد در نزدیکی مشهد، لرستان و اطراف همدان و در حوالی دریای مازندران معادن سنگ قلع و مس فراوانی وجود داشته‌است. در ارتباط با فلز وارداتی می‌توان به این مسئله استناد کرد که در اوایل هزاره دوم پیش از میلاد تجارت فلز از آناتولی شرقی به آشور وجود داشته و فلز بصورت غنائم جنگی به وسیله حکام آشوری منتقل می‌شده‌است.

 

bijade.com-honare mafragh-5

مفرغ در جهان:

هزاران سال است که از مفرغ کالاهای گوناگون می‌سازند. مفرغ اگرچه فلزی بسیار سخت و کارکردن با آن دشوار است، اما گفته می‌شود که چینی‌ها و مصری‌ها یونانی‌ها ایرانی‌ها و رومی‌های قدیم آن را می‌شناختند و از آن برای ساخت لوازم گوناگون استفاده می‌کردند. در کورنوال انگلیس معدنهای زیادی وجود داشته که دارای ذخیره‌های عظیم قلع بوده‌است. بنابراین، قلعی از که از کورنوال به دست می‌آمده برای ساختن مفرغ در بخشهای دیگر اروپا استفاده می‌شده‌است. بیش از هزار سال قبل در کشورهای چین، کره و ژاپن هم مفرغ استفاده می‌شده‌است.

مفرغ در اروپا و آمریکا:

مفرغ به سه صورت مورد استفاده قرار می‌گرفته‌است: برای ظرفهای کلیسا، برای نیازهای روزمره، و در کارهای مورد نیاز. استفاده از کاسه‌های مفرغی از قرون وسطی در کلیساهای انگلیس متداول شده‌است. در انگلیس ساختن بشقاب و فنجانهای مفرغی بسیار رایج بود. اما در همان زمان اشخاص ثروتمندتر از ظروف نقره‌ای استفاده می‌کردند و استفاده از ظروف مفرغی فقط مختص طبقهٔ متوسط بود.

در فرانسه، در قرن چهاردهم، از مفرغ برای ساختن ظرفهای نوشابه، بشقاب، نمکدان، و قابلمه‌های غذا استفاده می‌کردند. در قرن چهاردهم در آلمان کارخانه‌ای تأسیس شد که در آن محصولاتی از مفرغ می‌ساختند در همان زمان در بلژیک، هلند، سوئیس، روسیه و اسکاندیناوی نیز ظروف مفرغی ساخته می‌شد. در ایالات متحده از مفرغ، در دوره‌های اولیه کشف این قاره استفاده می‌شد و مقداری ظروف مفرغی مربوط به قرن هفدهم وجود دارد، اما تولید اساسی آن بین سالهای ۱۷۵۰ (میلادی) و ۱۸۵۰ (میلادی) انجام پذیرفت. در آن زمان از مفرغ برای تهیهٔ تمام ظروف آشپزخانه استفاده می‌شد.

هنر مفرغ کاری در زمان ساسانیان...

اشیای مفرغی حتی بیش از جام های مشهور نقره صفات بزرگی و پهلوانی هنر ساسانی را جلوه می دهند. تنگ های مفرغی اغلب بسیار بزرگ است و شکلی سترگ دارد. ظرافت دل پسند قطع و اندازه های کهن مفرغ های ادوار گذشته با ذوق شاهان ساسانی که معتقد بودند از جانب خداوند به فرمانروایی ایران، یعنی «بزرگ ترین و شریف ترین کشورها»، مامور شده اند متناسب نبود. به همین دلیل صنعتگران این دوره برای تطبیق دادن هنر مفرغ با سلیقه پادشاهان، که در واقع حامیان اصلی این هنر نیز بودند، به بزرگ کردن قطع آثار و ظروف پرداختند.
شاهان ساسانی عظمت و اهمیت مقام خود را حس می کردند. افراد نخستین این دودمان در مقابل این وظیفه خطیر فروتنی بسیار نشان می دادند. هم چنین افتخارات بزرگ ایران کهن را مد نظر داشتند و بر عهده خود می دانستند که این سنت را حفظ کنند و بر آن بیفزایند.
شور و حرارت مذهبی، وطن پرستی خاص ایشان را تقویت می کرد. قدرت ملت چون با تشکیلات کامل و موثر ملی که ایشان ایجاد کرده بودند توام شد، موجب فتوحات پی در پی گردید. یک بار دیگر ، ایران بر قسمت اعظم آسیای غربی فرمان روا شد و از سند تا نیل و دریای اژه را باج گزار کردند.
ساسانیان قدر این نعمت بلکه موهبت الاهی را که به ایشان چنین تفوق و قدرتی ارزانی داشته بود می دانستند. این احساس و ادراک خاص را با عبارت های عادی نمی توان بیان کرد. در واقع کلمه «عادی» نامناسب ترین صفتی است که برای شاهان ساسانی ، یعنی کسانی که مکرر بر شاهنشاهی روم غلبه کرده بودند، می توان ذکر کرد. به همین نسبت، هنر رسمی عظیم ترین و موثرترین صورت را در شیوه ایرانی یافت.
Image result for هنر مفرغ در زمان ساسانیان


کاخ های پادشاهی با آثار نفیس و گران بها آراسته شد و شکوه و عظمت آن تا آنجا بود که در مقام مقایسه، شیوه رسمی دوران پیشین را سرد و محقر جلوه داد.
به طور کلی سیاست هنری دوره ساسانی در نمایش این قدرت روزافزون خلاصه می شد و هنرمندان آن دوره روش سترگ نمایی را مناسب ترین روش برای رسیدن به چنین هدفی دیدند. امروزه هنگام بررسی هنر دوره ساسانی، با بزرگ نمایی در همه نوع هنر روبرو هستیم؛ از کاخ سازی گرفته تا فرش، حجاری، صنایع دستی و...
مثلا مجالس اعطای سلطنت از طرف خداوند به شاهان ساسانی و پیروزی های پیاپی ایشان، بر حجاری های عظیمی که در سنگ های طبیعی کنده شده بود و در سر شاهراه ها قرار داشت، به بینندگان نشان می داد که قدرت و اقتدار از آن کیست. و یا تالار وسیع بارعام در کاخ تیسفون با فرش بزرگ زربفتی که به انواع گوهرها مزین بود ، مفروش شده بود و این خود نشانه ثروت و شانی به شمار می رفت که به همه نیروهای خارجی و امیران محلی نشان می داد که هرگونه خیال خصومت بیهوده و بی فایده است.
پس اگر در هنر مفرغ سازی با ظروف بزرگ و عظیم روبه رو می شویم نباید این موضوع را یک استثنا در نظر بگیریم بلکه این هنر نیز پیرو همان سیاست بزرگ نمایی برای القای عظمت امپراتوری ساسانی به وجود آمد.
یکی از باشکوه ترین نمونه های تنگ مفرغی (تصویر 1) که نماینده ی زبان دار همه ی انواع آن است به ظرف های گلابی شکل و نازک شیوه ی قدیم تر شباهت دارد اما بسیار بلندتر و سنگین تر و قوی تر است. در  مجالس بزرگ بزم، که شاهان ساسانی سخت دوست می داشتند ، ریختن شراب از چنین تنگی تنها از ساقیان درشت اندام و نیرومند برمی آمد.

Image result for هنر مفرغ در زمان ساسانیان


تزیینات روی آن به شیوه ای حیرت انگیز کهن ترین و قوی ترین سبک ایرانی را تجدید کرده است. نقش های برآمده جز تجدید و تایید همان شکل کوه که در لیوان متعلق به دوره اول شوش(تصویر2) دیده می شود چیزی نیست. در اینجا نقش های مدور شده و به شکل بیضی درآمده و تیرهایی که از گودی های بیرون جسته همان نی هاست که از چشمه روییده و اکنون رو به نمو است و بعد به شکل درخت مقدس جایگزین می شود.
نقش وارونه گل برگ سدر در پایه ظرف نیز تکر ار نقش پایه های ستون کاخ های هخامنشی در تخت جمشید و شوش است و چگونگی سوار کردن نقش ها بر کاسه گل سدر نیز هم چنان جنبه قدیمی دارد.
گردن صاف تنگ که با بدنه ی منقش آن تضادی دارد، استحکامی به شکل ظرف می بخشد و لبه پهن و افقی آن که منتهای دوایر نقش و شکل تنگ است، نیز همین تاثیر را در بیننده ایجاد می کند.
دسته ظرف بیش از همه قابل توجه است. شکل آن تنه چالاک شیری است که در کشیدگی آن مبالغه شده است. شیر گویی خود را بالا کشیده است تا لبه ظرف را به دندان بگیرد. تنه کشیده و دراز این جانور که روی پا ایستاده در هزاره دوم پیش از میلاد در هنر آذربایجان دیده می شود و به صورت های مختلف، خاصه در طلسم، به دست فلزکاران لرستان ساخته شده است.

منبع : بخش اطلاعات عمومی آکاایران
برچسب :