آکاایران: نگاهی به وضعیت صنعت فرش ایران

آکاایران: داستان مولوی را درباره فیل و مردمی که با دست زدن به عاج و گوش و خرطوم او هر یک تصوری از آن را در ذهن خویش می شناختند شنیده ایم و شاید در زمان مولوی او تنها قصد آن داشت که تلنگری به برخی از مردمی بزند که تنها عاشق دریافت های خویشند. امروز شاید نتوان باور کرد که این داستان طعنه آمیز مولوی که نوعی درس و تنبه اخلاقی برای مردم داشت، بتواند مصداق واقعیتی تلخ و فاجعه آمیز در جامعه امروز ایران شود. داستان آن فیل مانده در تاریکی داستان امروز فرش ایران (و بسیاری ارزش های دیگر ایران که در می گذریم) است و جمعی که آن را جز از بخش های کوچک و بی هویت آن نمی شناسند.

 

تا اینجای مساله شاید اگر در حد یک دریافت شخصی که به نوعی با بخشی از ماهیت و هستی فرش دستباف ارتباط نداشته، باشد بحثی نیست اما اگر به آنچه در عمق این نوع برداشت در ارتباط با آن هنر عمیق و کهنسال وجود دارد توجه کنیم مساله ابعاد دیگری می یابد.

 

 

چندان دور نمی رویم و به تاریخ فرش پازیریک به عنوان قدیمی ترین فرش بافته شده نقشه دار افتخار نمی کنیم. به فرش بهارستان (بهار خسرو) که به قیمت پاره پاره شد کاری نداریم و از مجموعه های گران قیمتی از فرش که به زور سرنیزه از خانه های ایرانیان راهی دربار خلفا یا مهاجمان دیگر می شد و... نیز یاد نمی کنیم. اما نمی توانیم فاقد اشاره به قالیچه های زیبایی که زیر پای شاهان تیموری و جلایرشان و حرمت خویش را با قلم بزرگانی نظیر بهزاد و میرک به نمایش می گذاشتند، بگذریم. فرش هایی که بعدتر و در زمان شاهان صفوی با ابعادی بزرگ تر و شکوه و جلالی افتخارآفرین به کاخ های باشکوه و گنجینه های هنری حاکمان اروپایی در کنار شاهکارهای هنری دنیا نشانده شد و شهرت ایرانیان را به عنوان مردمی شاعرپیشه و عاشق رنگ و زیبایی جاودانه کرد.

 

تا برسیم به عصر روشنگری که با رشد فرهنگی جوامع و بها دادن به ارزش های ملی و فرهنگی، بر سر این ارزش مهم فرهنگی که وسعت و نفوذ آن را تنها با شعر و زبان می توان سنجید در سرزمین ما چه گذشته است. تجدید حیات فرش ایران عمری ۱۵۰ ساله دارد اگر آن را به سه دوره تقسیم کنیم؛ دوره یی از اواسط قرن ۱۳هجری برابر با اواسط سلطنت ناصرالدین شاه که با بازشناسی فرش ایران در بازارهای اروپایی، تعداد مهمی از سرمایه گذاران خارجی را به دنبال این فرش که چهره یی بی نهایت جذاب را از خود در جهان نشان داده بود، به ایران کشانید که باید آن را اولین سرمایه گذاری گسترده خارجی در ایران نامید.

 

در دوره دوم که مقارن اواخر قاجار و اوایل پهلوی است، فرش ایران گام در راهی نهاد که هدف آن احیای فرشبافی دوره با شکوه صفوی است. دوره سوم که شاید سه یا چهار دهه اخیر را شامل می شود نگاه عمدتا تجاری را در برمی گیرد که در درون خویش ناگزیر نفی فرهنگ و ارزش های مبتنی بر هویت بومی و ارزش های زیباشناختی و تنوع مبنی بر تک تولیدی را به همراه داشته و فرش را عمدتا به کالایی مبادلاتی تبدیل می کند که همواره ارزش های فرهنگی و محتوایی و حتی کیفی آن که از لوازم اولیه یک تجارت موفق است در مقابل هجوم نگاه سودجویانه غیرعلمی و دلالی واپس می نشیند.

 

 

با بازگشتی به فرش های اوایل قرن حاضر و تعصب و دلسوزی مسوولان ناظر بر سرنوشت فرش شاهد برقراری برنامه های جدی و عملی برای تعقیب و جلوگیری از فساد و تقلب و جلوگیری از افت کیفی در حد نابودی رنگ های جوهری بی ثبات و پشم های نامرغوب و از سوی دیگر تشویق و حمایت هنرمندان و طراحان و تولیدکنندگان صاحب نام و درستکار در این حرفه هستیم و نتیجه آن که حداقل به مدت چهار دهه آوازه بلند فرش دستباف ایران است که هیچ فرش دیگری، جز در سایه آن نمی توانست حرکت کند.

 

 

اما چگونه شد که این نگاه واحدی که چه در بخش عمومی (دولتی) و چه در بخش خصوصی زمینه مساعدی را برای تولید فرش های مرغوب و با هویت فراهم کرده و ارزش اقتصادی بالایی نیز به همراه داشت، شکلی بدین گونه یافت که امروزه صحبت از مرگ آن می رود و فاقد هیچ راه حل روشنی هر روز سازمانی مدعی سرنوشت آن می شود.

 

 

از اتحادیه های تولیدی بویژه تعاونی ها که به دلیل مدیریت غلط هیچگاه نتوانستند در عرصه تصمیمات کلان فرش تاثیرگذار شوند که بگذریم، تنها بخش خصوصی است که به دلیل گستردگی و پشتوانه قوی مالی می توانست نقشی پررنگ در سرنوشت فرش داشته باشد که متاسفانه نگاه مطلقا مادی فاقد آینده نگری و غیرعالمانه، هیچگاه نتوانست از این قدرت بالقوه در حفظ و حمایت فرش دستباف استفاده کند تا آنجا که در این زمان که خبری از آن سودهای کلان و افسانه یی در این تجارت نیست فرش دستباف را هنری مرده به حساب می آورند.

 

 

اما برمی گردیم به بخش دولتی، از آن زمان که در دهه دوم قرن حاضر شمسی شرکت فرش به صورت نوعی ملی سازی شرکت های خارجی و بهره گیری از بازار طلایی آن زمان پا به عرصه حیات گذارد، حداقل چندین دهه کارنامه یی درخشان در نوع تولیدات خوب کارگاهی از خود به یادگار گذارد که مدیون استفاده آگاهانه از هنرمندان و طراحان برجسته و برقراری نوعی روابط کارگری و کارفرمایی منصفانه بود.

 

 

افت کیفی تولیدات شرکت فرش همراه با افزایش نگاه بازاری و تجاری در تولیدات این مرکز تدریجا به عنوان نمادی از نگاه رسمی و تجاری تلقی شد، که مداوما سیری نزولی در جهت کاستن از کیفیت انبوه سازی و بهره گیری از ابزار مکانیکی و ماشینی (رایانه و کپی سازی و... ) یافت و به جایی رسید که مسوولان آن دم از استعماری بودن فرش دستباف و غیرضروری بودن آن زدند. براین نگاه که امروز از شاخصه های نگاه نهادهای بازرگانی کشور بر فرش دستباف است می توان به رشد بروکراسی بی هدفی که حتی دهه های گذشته از جمله ارایه ده ها طرح و پروژه و برنامه بیهوده و بی سرانجام و هزینه بر که بعضا مطلقا ارتباطی با حوزه تولید بومی و سنتی نداشتند اشاره کرد.

 

 

برنامه هایی چون حمایت از اشتغال غیرهدفمند و لجام گسیخته، حمایت از کامپیوتریزه کردن طراحی که به نابودی طراحی خلاق و بی بدیل متکی بر انسان ایرانی منجر شد، کپی و تکثیر نقشه های چاپی در جهت انبوه سازی حمایت از صادرات غیرمسوول و مخرب در گسیل کردن انبوه فرش های فاقد کیفیت به بازارهای خارج، صرف هزینه های کلان برای انبوه طرح هایی که برای نمونه حتی به اندکی از آنها نمی توان انگشت نهاد، تنها اشاره یی به سردرگمی همان نهادها و کسانی است که فیل را از دمش یا خرطومش می شناسند.

 

بحث در این زمینه طولانی است. حتی اگر فرض کنیم که هدف اصلی دولت از حمایت کالایی مثل فرش دستباف نهایتا سودآوری یا اشتغالزایی باشد، سرنوشت این کالای هنری در دست هر نهاد و سازمانی قرار گیرد، نمی تواند به کیفیت تولید کالایی که حداقل بخش بزرگی از خواهندگان آن تصوری والا از آن دارند به سود و بهره وری دست یابد.

 

 

اما این تنها نهادهای تجاری و بازرگانی نیستند که درکی باژگونه از محتوای فرش دارند، بلکه مساله آن است که حتی نهادهایی که مدعی حمایت از محتوای فرهنگی و هنری این کالا هستند درکی باژگونه و معمولا براساس اهداف تخصصی و سازمانی خویش از آن دارند. در زمان های مختلفی نهادهای مختلفی نظیر سازمان صنایع دستی، میراث فرهنگی و اندکی دورتر ادارات تعاون و امور روستایی و حتی وزارت صنایع و... مدعی رسالت اداره فرش دستباف شدند.

 

عدم ارتباط سازمانی نظیر وزارت صنایع بر تولیدی که ارزش های اساسی آن ناشی از حضور فرهنگ های بومی و سنتی و در نهایت حضور انسان است، ادعایی بی پایه و بیهوده و مخرب است، مگر آنکه در تولید فرش نخ ها را با ماشین بریسیم و در کارخانه های مدرن و با رنگ های شیمیایی رنگ کنیم و طرح آن را با رایانه بدهیم و حتی با رایانه ببافیم (باید اشاره کنیم که تمام این برنامه ها حتی بافت با رایانه به صورت های آشکار و پنهان در فرش دستباف صورت گرفته) و بر آن فرش دستباف ماشینی نام نهیم.

 

از نگاه مسوولان صنایع دستی، فرش تولیدی است در حد و اندازه تولیدات سنتی و تزیینی و بعضا هنری (با ادای احترام به تمام این تولیدات و هنرمندان معدود باقی مانده) دیده می شود که تولید گسترده و ملی کالایی مثل فرش که متجاوز از ۳۰ رشته شناخته شده وابسته آن است و وجود دو میلیون شاغل در این حرفه (به رغم کاهش نسبی آنها) با ابعاد گسترده اجتماعی و اقتصادی آن برای اداره و هدایت آن نیازمند برنامه های کلان ملی و کارشناسانه است که از حد و اندازه تولیدات محدود صنایع و هنرهای سنتی فراتر است. کالاهای کوچک و متنوعی که به رغم ارزش های زیباشناسی و جذاب خویش حتی گاهی از داشتن یک نمایشگاه کوچک و محلی محرومند.

 

 

در نهایت بپردازیم به بخش های متولی میراث فرهنگی و نهادهای مشابه که در این روزها گاهی گفت وگو از تولای آنها بر فرش به گوش می رسد. درباره نوع نگاه این نهاد نسبت به ارزش های ملی بویژه فرش دستباف اشاره یی خواهیم داشت. اما با وجود آنکه می دانیم در سیستم اداری این سرزمین سوال یا انتقاد در هیچ شکلی پاسخ دریافت نمی دارد ولی تنها به قصد تلنگری به وجدان بیدار جامعه یی است که باید نسبت به ارزش های فرهنگی خود حساس باشد.

 

باید بگوییم زمانی بود که فرش ماشینی به این سرزمین وارد شد و گروه هایی گیریم بر حسب منافع خود با آن به مخالفت برمی خاستند که در حد یک یا دو کارخانه متوقف شد ولی در سال های بعد از انقلاب ده ها و صدها کارخانه تولید فرش ماشینی حتی در مراکز تولید فرش دستباف ایجاد شد، چرا اثری از سازمان میراث فرهنگی حتی زمانی که نقوش فرش دستباف فاقد هیچگونه معارضی بر آنها نقش بست دیده نمی شود. بدیهی است که مخالفت با ایجاد کارخانه های صنعتی شاید نه مفید و نه عملی باشد و اگر هم زخمی از تولیدات فرش ماشینی بر فرش دستباف رسیده باشد، در مقابل زخم های عمیق تر و ویرانگر دیگری که بر پیکر آن وارد شد ناچیز است.

 

 

ولی سوال آنجاست که سازمانی که در سال های بعد هنگام برنامه ریزی برای دانشگاه های فرش در دفاع از نقوش و طرح های سنتی که خاستگاه آن فرشبافی کلاسیک و ویژه اصفهان است تا آنجا پیش رفت که بخش مهم آموزش های طراحی را در دانشگاه ها و مراکزی که هر یک فرشبافی خاص خود را دارند نادیده گرفته، عملا نشان داد که اعتقادی به فرشبافی گسترده بومی و حوزه های جغرافیایی گسترده آن ندارد.

 

این سازمان نه هنگام پیدایش و استفاده گسترده از نقشه های چاپی و نفی روش های ملی و سنتی طراحی و رنگرزی کوچک ترین قدمی برنداشت بلکه از همه مهم تر با زدن مهر تایید بر استفاده از روش های طراحی کامپیوتری عملا کمک بزرگی به از بین رفتن یکی از زیباترین هنرهای ملی ایران یعنی طراحی فرش و استادان بی بدیل آن کرد. امروز با توجیه و حمایت مسوولان امر فرش هایی داریم که از روی عدد و رقم های طراحی شده با رایانه بافته می شود و بافنده تا به آخر بافته خود را نمی بیند. به مدد حمایت رذیلانه نهادها و مراکزی که حتی جرات نشان دادن خود را ندارند دستگاه های مکانیکی ساخته شده که فاقد بافنده گره می زند و حاصل به عنوان فرش دستباف به بازار عرضه می شود.

 

 

نمی توانیم فاقد اشاره به سازمان های کار و بهداشت که هرگز جز ریختن اشک تمساح برای کارگران بافنده کوچک ترین قدمی برنداشته و صراحتا از پذیرفتن کارگران وابسته به تولید فرش در سطح کارگران شاغل در کارخانه ها به دلایل مختلف طفره رفته اند بگذریم. و هنوز در این زمان در مورد کارگران و زحمتکشان این حرفه که روزگاری پایه های اقتصادی این مملکت به مدد تلاش های آنان نهاده شد نه خبری از قوانین کار و بازنشستگی دیده می شود و نه شرایط مورد نیاز بهداشتی و ایمنی همراه با نظارت.

 

باید افزود که فرش دستباف ایران یک کالای باارزش ملی است که بطور طبیعی متناسب با شرایط زیست محیطی و حفظ اکوسیستم حیاتی ایران شکل گرفته است و اگر توجه کنیم که این تولید عمدتا در مراکزی بوده که به نوعی استقرار صنایع سنگین در آنها امکان کمی دارد می توان به ارزش حیاتی آن در حیات اقتصادی ایران پی برد. نهایت آنکه فرش دستباف ایران کالایی است با ویژگی های فرهنگی، هنری، اقتصادی و اجتماعی و... و هیچ سازمان یا نهاد یا گروهی با اهداف خاص سازمانی به تنهایی قادر به برنامه ریزی کلان ملی برای آن نیست.

 

بنابراین چنانچه سازمان ها یا گروه های مختلفی که احتمالا با چشم به اعتبارات سنگینی که گاه به دلایل مختلف (و عموما فاقد پیشاکارشناسی کاربردی که مستلزم تولید گسترده یی مانند فرش است) در مورد این تولید هزینه می شود چشم به سلطه بر آن دوخته اند، هشدار داده می شود که مسوولیت آسیب های بیشتر در فرش دستباف (یا آنچه از آن باقی مانده) به عنوان بخشی از فرهنگ ملی مستقیما برعهده آنان خواهد بود.

 


   شیرین سور اسرافیل

گردآوری و تنظیم:گروه فرهنگ و هنر آکا ایران
.

منبع :

منبع : بخش اطلاعات عمومی آکاایران
برچسب :