حکومت طاهریان در ایران (از پیدایش تا انهدام)
طاهریان جزو خاندان‌های قدرتمند در دولت عباسی بودند که در عصر مامون، امارت خراسان را از آن خود کردند و به‌شکل موروثی بر شرق ایران حاکم شدند.

 

عبدلله بن طاهر و نبرد با خوارج

آکاایران: پس از سقوط ساسانیان و روی کار آمدن مسلمانان، به مدت حدودا دو قرن حکومت ایرانی در سرزمین ایران وجود نداشت تا آنکه مامون خلیفه عباسی مرکز خلافت خود را از مرو و خراسان به بغداد برد و پس از آن سردار مقتدر خود طاهر را به عنوان حاکم به خراسان فرستاد، طاهر به خراسان رفت و بعد از آن که در آنجا مستقر شد با توجه به شرایط سیاسی مناسبی که یافت، حکومت طاهریان را بنا نهاد.در ادامه این مقاله از مجموعه مقالات آکا، به معرفی حکومت طاهریان, نحوه پیدایش و در نهایت به انهدام آنها خواهیم پرداخت .با ما همراه باشید.

طاهر ذوالیمینین بر خلیفه عباسی پیروزشد

طاهریان چه کسانی بودند؟

طاهریان جزو خاندان‌های قدرتمند در دولت عباسی بودند که در عصر مامون، امارت خراسان را از آن خود کردند و به‌شکل موروثی بر شرق ایران حاکم شدند. مورخان طاهریان را اولین حکومت نیمه مستقل ایرانی بعد از ورود اسلام می‌دانستند. طاهریان از تبار دهقانان خراسانی بودن و از فردی به نام طاهر پیدا شدند. آن ها اولین حکومتی از تبار ایرانیان بودن که بعد از اینکه اعراب به ایران حمله کردند، توانستند بار دیگر، نام ایران و ایرانی را روی کار بیاورند. طاهر بن حسین، یکی از سرداران مامون عباسی بود که در سال سوم هجری، توسط خود مامون به فرمانروایی خراسان رسید.

طاهر توانست بر خلاف خوش خدمتی ها و ارادتی که به مامون عباسی داشت، راه را برای تشکیل یک حکومت مستقل ایرانی در خراسان باز کند و این سلسله را طاهریان بنامد. طاهریان، بلخ را پایتخت خودشان قرار داده بودن و حکم رانانی بسیار دلسوز نسبت به مردم بودند.

اهمیت طاهریان به عمران و آبادی و کشاورزی باعث شده بود که کشاورزان هم بتوانند در یک زندگی با را زندگی کنند. آن ها حکومتی بودن که امنیت را به خوبی در مرزهایشان برقرار میکردند و دائما در حال گسترده تر کردن مرزهای حکمرانی خود بودند.

در واقع می توانیم ادعا کنیم که طاهریان اولین سلسله ی ایرانی هستند که جانب خود حکمای عباسی برای حکمرانی بر بخش های مختلف ایران مانند خراسان، هندوستان، کرمان و گرگان و برخی از مناطق طبرستان، ری و همدان انتخاب شدند.

آن ها در حکومت بسیار هوشیارانه رفتار می کردند و حدود پنجاه سال توانستند بر خراسان فرمانروایی کنند و سپس به دلیل بی کفایتی آخرین پادشاه و فرمان روای طاهری، به دست یعقوب لیث، معدوم گشتند.

چگونگی پیدایش حکومت طاهریان

طاهر بن حسین، اولین کسی بود که جرقه ی پیدایش حکومت طاهریان را زد. او یکی از همراهان و سربازان مامون بود و در جنگ بین مامون و برادرش امین، برای مامون شمشیر می زد و توانست خدمت های زیادی را به این حاکم عباسی بکند. پس از اینکه جنگ بین امین و مامون تمام شد.

طاهر بن حسین مدتی را بر بغداد حکومت کرد و سپس به منصب رئیس نیروی نظامی بغداد رسید. مامون پس از اینکه بر برادرش موفق شد، پایتخت خلافت خود را از اصفهان به عراق برد و از آنجایی که طاهر بن حسین، موفقیت های زیادی را در تصرف عراق کسب کرده بود، توسط مامون به فرمانروایی خراسان رسید.

فرمانروایی طاهریان، تا سال ها مورد تایید خلفای عباسی بود و در عین حال به صورت مستقل ادامه می یافت. در واقع با اینکه خلفای طاهری، نام خلیفه ی عباسی را در خطبه های نماز می آورد و سالانه درصدی از خراج خراسان را به آن ها اختصاص می دادند، اما به آن ها اجازه ی دخالت در امور حکمرانی را هرگز ندادند.

البته لازم است بدانید که طاهر بن حسین، اولین حاکم طاهریان بود که در یک خطبه ی نماز، نام خلیفه نیاورد و پس از آن توسط ماموران خلیفه کشته شد. از آن پس طاهرین این سیاست را در پیش گرفتند تا بتوانند فرمانروایی خود را در خراسان حفظ نمایند. رقبای طاهریان را می توانیم علویان طبرستان در شمال و صفاریان بنامیم که صفاریان نهایتا توانستند بعد از سرنگونی این حکومت، جانشین آن ها بر خراسان شوند.

طاهریان بیشتر به چوگان، شطرنج و شکار می پرداختند و تحقیقات و مستندات حاکی از این است که آن ها ایرانی مسلمان شیعه بودند. یکی از داستان هایی که شیعه بودن اصالت طاهریان را تایید می کند این است که طاهر بن حسین در همان روزی که نام خلیفه را از خطبه انداخت، برای قاسم بن علی یکی از نوادگان امام سجاد(ع)، خطبه خواند.

اما در مقابل این موارد، دلایل مختلفی نیز هستند که نشان میدهند طاهریان، شیعه نیستند. یکی از پررنگ ترین این دلایل این است که بیان می کنند طاهریان در طول تاریخ حکومت خود، رفتار شایسته ای با قوم شیعه نداشتند. با تمام این تفاسیر، طاهریان ایرانی هایی بودن که به خوبی از پس حکمرانی خراسان و سایر مناطق تحت تصرف شان، بر می آمدند.

 حکمرانی طاهریان, قلمرو حکومت طاهریان, حکومت طاهریان

معرفی حاکمان طاهریان

طاهر بن حسین

 بعد از به خلافت رسیدن مامون، طاهر بن حسین که مامون را در رسیدن به خلافت یاری کرده بود، با حمایت احمد بن خالد وزیر، به حکومت خراسان گماشته شد. طاهر که به ذوالیمینین شهرت داشت نام مامون را از خطبه انداخت و خطبه را به نام یکی از فرزندان امام موسی کاظم(ع) خواند و مرو را به‌عنوان مرکز حکومت خود انتخاب کرد. بدین ترتیب طاهر بن حسین، اولین امیر ایرانی نژاد شد که امارت استکفا خراسان را در خاندان خود موروثی کرد.

طاهر بن حسین

منبع عکس: نامشخص

طلحه بن طاهر

 مامون با توجه به سرکشی طاهر بن حسین، به‌منظور جلوگیری از شورش سپاهیان ناراضی طاهر، طلحه را به جانشینی طاهر انتخاب کرد. طلحه قبل از رسیدن به حکومت، حاکم سیستان بود. مهمترین حادثه دوران طلحه، جنگ او با خوارج سیستان و رهبر آن‌ها حمزه آذرک است. حمزه آذرک که به حمزه خارجی نیز شهرت دارد، اولین بار در بین خوارج، لقب امیرالمومنین و خلیفه را بر خود نهاده بود و از روسای بزرگ خوارج سیستان در دوره طاهریان بود که سرانجام توسط طلحه بن طاهر سرکوب شد.

عبدالله بن طاهر

بعد از مرگ طلحه و حمزه آذرک، ابوعوف رهبری خوارج را به عهده گرفت و خراسان و سیستان را عرصه تاخت و تاز خود قرار داد. عبدالله بن طاهر در این زمان صاحب شرطه بغداد بود. او در دورانی که در خدمت خلیفه عباسی بود، فتنه نصر بن شبث را در رقه سرکوب و مصر را آرام کرد و از جانب خلیفه به حکومت خراسان فرستاده شد. عبدالله به خراسان رفت و مرکز حکومت خود را شهر نیشابور قرار داد. بعد از شهادت امام رضا (ع) به دست مامون، محمد بن قاسم علوی ملقب به صوفی، قیام بزرگی علیه عباسیان در طالقان به راه انداخت. عبدالله بن طاهر این قیام را سرکوب کرد. بعد از مرگ مامون و روی کار آمدن معتصم، خلیفه جدید عبدالله بن طاهر را مامور دفع مازیار در طبرستان و افشین کرد. عبدالله شورش مازیار را دفع کرد؛ اما به‌دلیل دوستی با افشین در دفع او مسامحه کرد.

عبدالله بن طاهر، به‌دلیل فضل و دانش وافر به حکیم آل طاهر شهرت داشت

عبدالله بن طاهر کتاب‌هایی نوشته است که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از «الآداب الرفعیه»، «البراعه و الفصاحه و الاشاره فی اختیار شعر». او همچنین به کشاورزی و حفر قنات و اصلاح در آبیاری توجه بسیار داشت و دستور تالیف کتاب «القنی» به‌منظور ایجاد قانونی برای کاربندی حقوق آب صادر کرد.

عبدلله بن طاهر

منبع عکس: kaleme

طاهر بن عبدالله

طاهر بن عبدالله از جانب خلیفه واثق به حکومت خراسان گماشته شد. در زمان او مطوعه و عیاران، خوارج سیستان را دفع کردند و خود، سیستان را تصرف کردند؛ بدین ترتیب سیستان از خراسان جدا شد و به استقلال رسید.

محمد بن طاهر

آخرین امیر طاهری، محمد بن طاهر بود. در زمان محمد بن طاهر دو قیام عمده رخ داد. یکی قیام قتیل شاهی در کوفه و واسط که توسط محمد بن طاهر سرکوب شد و دیگری قیام حسن بن زید علوی در طبرستان بود. حسن بن زید، سلیمان بن عبدلله حاکم گماشته شده محمد بن طاهر در طبرستان را بیرون راند و آنجا را زیر سلطه خود درآورد. در سال ۲۵۹ هجری، یعقوب لیث صفاری به بهانه تعقیب پسران صالح سگزی که به خراسان پناه برده بودند، به آنجا لشکر کشید و با تصرف نیشابور به عمر دودمان طاهری خاتمه داد. خلیفه معتمد نیز حکومت یعقوب بر خراسان را مشروعیت بخشید.

خلاصه‌ای از حکومت طاهریان

منبع عکس: نامشخص

پادشاهان معروف طاهریان

طاهر بن حسین

طاهر معروف به طاهر ذوالیمینین، در شهر پوشنگ به دنیا آمد و در مرو از دنیا رفت. او از سرداران ایرانی مامون بود که سلسله طاهریان را در خراسان بنیاد گذاشت. طاهر در ابتدا به عباسیان خدمت می‌کرد و امارت پوشنگ را یافت و سپس در جنگ مامون با برادرش امین، سپهسالاری سپاه مامون را به عهده گرفت و موفق شد سپاهیان امین را شکست دهد. او با محاصره و فتح بغداد، خلیفه امین را به قتل رساند و راه را برای خلافت مامون هموار کرد.

طاهر بن حسین به‌دلیل شکست دادن خلیفه امین، در نزد خلیفه مامون از جایگاه والایی برخوردار شد 

طاهر از جانب مامون ماموریت یافت تا فتنه نصر بن شبث را در سرزمین‌های غربی سرکوب کند که موفق نشد. او سپس از جانب مامون به ریاست شرطه بغداد منصوب شد و بعد از مدتی امارت خراسان بزرگ به او تعلق گرفت. او در ادامه خدماتش، خوارج را سرکوب کرد و اعلام استقلال کرد. سپس با حذف نام خلیفه برای خود سکه زد و به نام خود خطبه خواند و اولین سلسله اسلامی را با نام طاهریان بنیان نهاد که نیم قرن تداوم یافت.

پادشاهان معروف طاهری-طاهر بن حسین

منبع عکس:wikipedia

عبدالله بن طاهر

فرزند طاهر به‌عنوان جانشین او برگزیده شد و از سال ۱۸۲ تا ۲۳۰ هجری قمری بر خراسان حکم‌ راند. او ابتدا با سرکوب شورش‌ها در مصر و شام، قدرت مامون را وسعت داد و سپس با فرمان مامون، حکومت خراسان را اداره کرد و ثبات را به قلمرو خلافت بازگرداند. بعد از مرگ طاهر، در دوره خلفای معاصر خود، بزرگترین و قدرتمندترین شخصیت زمانه خود بود.

عبدالله بن طاهر قبل از حکومت نیز مورد توجه مامون بود. او موفق به فرونشاندن فتنه نصر بن شبث شد و او را دستگیر کرد و به بغداد نزد مامون فرستاد و دستور داد قلعه او را نابود کنند. عبدالله بعد از این موفقیت، اوضاع مصر را به عهده گرفت و موفق شد آنجا را آرام کند. عبدالله بن طاهر سپس به محاصره شهر فسطاط رفت و با هدف فتح اسکندریه، آن شهر را ترک کرد.

عبدالله بن طاهر خوارج را شکست داد و آن‌ها را از سیستان بیرون کرد

عبدالله بن طاهر در سال ۲۱۲ هجری قمری به بغداد رفت و خلیفه مامون از او تجلیل کرد. بعد از گذشت مدتی از اقامت او در بغداد و ایجاد تحرک توسط بابک و شکست سرداران مامون، او برای دفع شورش به دینور رفت و با وخیم شدن اوضاع خراسان، حکومت خراسان به عبدالله سپرده شد. عبدلله نیشابور را پایتخت خود قرار داد و حکمرانی خود را در آن ناحیه آغاز کرد تا با خوارج سیستان و خراسان مقابله کند. بعد از مدتی او توانست خراسان را آرام و پای خوارج را از سیستان را به‌طور کامل قطع کند.

عبدلله بن طاهر و نبرد با خوارج

منبع عکس: نامشخص

در سال ۲۱۸ هجری قمری معتصم جای مامون را گرفت. ارتباط معتصم و مامون ابتدا تیره بود و بعد از گذشت مدتی به‌دلیل خدماتی که عبدالله برای سرکوب شورش‌ها و ناتوانی معتصم انجام داده بود، ارتباط آن‌ها با هم خوب شد و معتصم حکومت عبدالله را به رسمیت شناخت. در سال ۲۱۸ هجری قمری مأمون مازیار در طبرستان و محمد بن قاسم در طالقان را سرکوب کرد و آن‌ها را به بغداد نزد خلیفه فرستاد. عبدالله با یکی از سرداران خلیفه با نام افشین نیز رقابتی سخت داشت و سرانجام توانست او را به‌عنوان مجرم معرفی کرده و مسبب اعدام او شود.

عبدالله بن طاهر در سال ۲۳۰ هجری قمری در سن ۴۸ سالگی به‌دلیل بیماری فوت کرد و در مقبره خانوادگی که داشت در نیشابور به خاک سپرده شد. اکثر مورخان عبدالله بن طاهر را امیری عادل دانسته‌اند که حق رعایای خود را رعایت می‌کرد. او دست نشانده‌های خود را که به رعایا ظلم می‌کردند برکنار کرد و در راه حفظ حق مردم، از نزدیک‌ترین افراد خود نیز نمی‌گذشت.

عبدالله بن طاهر اصلاحات اقتصادی و فرهنگی بسیاری در دوره حکومت خود انجام داد

عبدالله بن طاهر در طول دوره حکومت خود، اصلاحاتی در زمینه کشاورزی و عمران انجام داد که سبب رونق کشاورزی در این دوره شد. او در زمینه گسترش علم تلاش بسیار کرد و آموزش را در قلمرو حکومت خود به‌طور جدی دنبال کرد. عبدالله بن طاهر با سرکوب خوارج، آرامش را به شرق ایران بازگرداند. طبق گزارش‌های مورخان، او رفتار خوبی با غیرمسلمانان داشت. عبدلله بن طاهر با وجود دشمنی با علویان، احترام آن‌ها را رعایت می‌کرد و در مواردی با آن‌ها روابط دوستی نیز داشت. عبدالله بن طاهر فردی علاقه‌مند به شعر و ادبیات بود و در دوره خود تلاش زیادی برای ترویج شعر و ادبیات کرد. از او دیوان شعری نیز بر جای مانده است.

عبدلله بن طاهر و علاقه به فرهنگ

منبع عکس:kaleme

 

چگونگی پیدایش حکومت طاهریان, انهدام طاهریان, حکومت طاهریان در خراسان

انهدام طاهریان

طاهریان از همان ابتدای حکمرانی، مخالفت های داخلی و خارجی زیادی داشتند و گاهی اوقات سرنخ حل مشکلات و اختلافات مختلف از دست آن ها خارج می شد و دلیل این موضوع هم چیزی نبود جز گسترده و وسیع بودن، قلمرو خلافت آن ها!

مهم ترین قسمتی که از قلمرو طاهریان همیشه با مشکل مواجه می شد، طبرستان بود. این منطقه به دلیل موقعیت اقلیمی که داشت، حکم رانان محلی مربوط به خود را دارا بود و این حکم رانان از تسلط هر گونه قدرت خارجی بر این منطقه، جلوگیری می کردند.

علاوه بر این، طاهریان با دو قیام بسیار مهم بزرگ مواجه بودن که قیام مازیار و قیام طرفداران حسین بن زید نام داشت و این موضوعات باعث شد تا حواس حکومت به این مناطق به نسبت سایر موضوعات موجود، بیشتر جمع باشد. آشوب های سیستان از یک طرف و نالایق بودن حکمرانان بخش های مختلف حکومت از طرف دیگر باعث شد تا دشمنان و خصم های قدیمی و جدید بتوانند بر طاهریان مستولی شوند و آن ها را از یکدیگر بپاشند.

محمد بن طاهر، نالایق ترین پادشاهی بود که آخرین پادشاه طاهریان نیز نام گرفت. بی تدبیری ها و بی لیاقتی های او باعث شد تا خشم مردم روز به روز نسبت به حکومت طاهریان افزایش پیدا کند. چرا که او قادر نبود تا برای حکمرانی بخش های مختلف منطقه ی خود، افراد لایق را انتخاب کند و همین موضوع باعث می شد تا از قدرت خود حکومت طاهریان کم کم کاسته شود و نهایتا یعقوب لیث توانست با زندانی کردن محمد بن یعقوب، حکومت طاهریان را از بین ببرد.

البته سران و خاندان طاهریان بارها و بارها خواستند و تلاش کردند که بار دیگر این حکومت را روی کار بیاورند، اما تلاش های آن ها دیگر فایده ای نداشت وجود قدرت های جدیدی همچون صفاریان و سامانیان، مانع از عرض اندام دوباره ی طاهریان شد.

منبع : بخش اطلاعات عمومی آکاایران
برچسب :