شفاف، پول‌ساز، کم‌هزینه

فرهنگ پرداخت مالیات در ایران ضعیف است. شاید یکی از عوامل این موضوع به نظام‌های مالیات برمی‌گردد که قادر نبوده‌اند عدالت نسبی را برای مودیان مالیاتی فراهم کنند. مقالهء زیر با این رویکرد سعی دارد به نظام «مالیات بر ارزش افزوده» به عنوان یک ضرورت از این زاویه توجه کند.یکی از منابع اصلی درآمد دولت‌ها برای جبران هزینه‌‌ها و انجام تعهدات گسترده‌ای که به عهدهء آن‌ها واگذار شده، مالیات است.

ثبات و تداوم وصول مالیات، ثبات در برنامه‌ریزی دولت برای ارایهء خدمات مورد نیاز کشور در زمینه‌‌های گوناگون را به دنبال خواهد داشت. درآمد حاصل از مالیات، بخش قابل ملاحظه‌ای از بودجهء دولت‌ها را شامل می‌شود و در کشور‌‌هایی که مالیات از نظام قانونی و مردمی برخوردار است، بیش از ۶۰ درصد بودجهء عمومی را تشکیل می‌دهد.در اقتصاد ایران، متناسب با سند برنامهء چهارم توسعهء اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، به منظور کاهش اتکای بودجهء دولت به درآمدهای نفتی، مقرر شده تا سهم درآمدهای مالیاتی در ترکیب منابع درآمدی دولت افزایش یابد. در این زمینه بررسی ظرفیت بالقوهء مالیاتی کشور نشان می‌دهد که بین ظرفیت بالقوهء مالیاتی و وصولی‌های بالفعل، شکاف قابل‌توجهی وجود دارد و حاکی از آن است که با اتخاذ تدابیری در جهت اصلاح نظام مالیاتی و رفع مشکلات موجود، می‌توان وصولی‌های مالیاتی را افزایش و اتکا به درآمدهای نفتی را کاهش داد.
یکی از راه‌های رفع مشکلات سیستم مالیاتی موجود، روی‌آوری به سیستم مالیاتی جدید است تا با روشی کارآ درآمد مالیاتی افزایش قابل توجهی یابد. در این باره می‌توان به نظام «مالیات بر ارزش افزوده» اشاره کرد. از آن‌جایی‌که مالیات بر ارزش افزوده بر مبنای ارزش افزوده در مراحل مختلف تولید کالاها و خدمات، محاسبه و وصول می‌شود، از پایهء گسترده‌ای برخوردار است و امکان وصول بخش اعظم ظرفیت‌های بالقوهء مالیاتی را مهیا می‌کند.با شروع اصلاحات اقتصادی در کشورهای در حال توسعه نظام‌های مالیاتی نیز دستخوش تغییر و تحول شد. کاهش تعداد نرخ‌ها و معافیت‌های مالیاتی، بسط پایهء مالیاتی و برقراری مالیات‌های جدید از جمله عوامل مورد توجه در اصلاحات مالیاتی کشور‌ها بوده است. از این رو مالیات بر ارزش افزوده به عنوان یک روش نوین مالیاتی که مورد پذیرش اغلب کشور‌های جهان قرار گرفته متدولوژی و تفکری است که چندین دهه تجربهء مثبت آن در سایر کشور‌ها، مورد تاکید اکثر صاحبنظران و کارشناسان اقتصادی و مالیاتی بانک جهانی و صندوق بین‌المللی پول بوده و این تاکید ناظر به مزایای عدیده‌ای به شرح زیر است:
۱) این مالیات در بسیاری از کشور‌ها، ضمن تامین بیش‌تر عدالت اجتماعی نسبت به سایر مالیات‌ها و بدون از بین بردن انگیزه سرمایه‌گذاری و تولید، به عنوان منبع درآمد جدیدی در جهت افزایش درآمد‌های دولت به کار برده شده است به گونه‌ای که قابلیت مالیات بر ارزش افزوده در تولید سریع میزان زیاد درآمد با روشی نسبتا بی‌دردسر به آن اعتباری به عنوان یک «ماشین پول‌ساز» داده است.
۲) از آن‌جایی‌که سیستم مالیات بر ارزش افزوده یک سیستم خود اجراست و همهء مودیان نقش مامور مالیاتی را ایفا می‌کنند، هزینهء وصول آن پایین بوده و از کارآیی بالایی برخوردار است.
۳) با توجه به این‌که در این سیستم مالیاتی، مودیان برای استفاده از اعتبار مالیاتی ملزم به ارایهء فاکتور خواهند بود، زمینه برای شناسایی خود به خود میزان معاملات مودیان فراهم می‌شود در نتیجه، سیستم اطلاعاتی کاملی از معاملات و مبادلات تجاری ایجاد می‌شود که علاوه بر شفاف‌سازی مبادلات و فعالیت‌های اقتصادی موجب سهولت اعمال مالیات‌های دیگر از جمله مالیات بر درآمد می‌شود.
۴) مالیات بر ارزش افزوده یک منبع درآمد باثبات و در عین حال انعطاف‌پذیر:
از آن‌جایی‌که مصرف به عنوان سهمی از تولید ناخالص دچار نوسانات کم‌تری می‌شود و چون این بخش، مبنای مالیات بر ارزش افزوده است، بنابراین اعمال این نوع مالیات نوعی درآمد با ثبات برای دولت ایجاد می‌کند. همچنین مالیات بر ارزش افزوده با توجه به وضعیت اقتصادی کشور می‌تواند حالت انعطاف‌پذیر داشته باشد. در هنگام رونق اقتصادی چون این نوع مالیات، بر ارزش افزوده کالا‌ها و خدمات اعمال می‌شود با افزایش سطح تولید و ارزش افزوده، میزان وصولی از این منبع افزایش می‌یابد، از طرف دیگر در زمان رکود اقتصادی با کاهش سطح تولیدات و ارزش افزودهء موسسات اقتصادی سطح وصولی مالیات بر ارزش افزوده نیز تقلیل می‌یابد و در نتیجه از فشار فزایندهء بار مالیاتی بر طبقات مختلف جامعه در زمان رکود کاسته می‌شود.
۵) به دلیل مقطوع بودن نرخ این مالیات، زمان قطعیت آن بسیار کوتاه بوده و مشکلات ناشی از طولانی بودن قطعیت مالیات بر درآمد و مالیات بر ثروت را ندارد. بنابراین، تاخیر در وصول درآمد‌‌های مالیاتی به حداقل می‌رسد.
۶) از آن‌جایی که مالیات بر ارزش افزودهء یک مالیات مدرن است، اجرای آن به بهبود فن‌آوری و بهره‌وری از طریق اتوماسیون اداری در سیستم مالیاتی و حسابداری مالیاتی کمک شایانی خواهد کرد. این امر کاهش فساد اداری را با به حداقل رساندن تماس‌ ماموران با مودیان مالیاتی، به دنبال خواهد داشت.
۷) با اجرای این نوع مالیات، به دلیل پایین‌بودن نرخ آن در مقایسه با سایر مالیات‌های با مبنای محدود، امکان فرار مالیاتی کاهش می‌یابد. از طرف دیگر، چون عدم اجرای تکلیف کسر و پرداخت مالیات از جانب فروشنده، پای خریدار کالای او را برای منظور کردن مالیات متعلقه به میان می‌کشد، منافع یک طرف، زیان طرف دیگر را موجب می‌شود، از این‌رو در صورت موثر بودن سیستم کنترل، فرار مالیاتی به حداقل ممکن کاهش می‌یابد.
۸) این مالیات می‌تواند در تغییر الگوی مصرف جامعه، نقش اساسی داشته باشد. از آن‌جایی‌که اکثر کالا‌های ضروری و مواد غذایی از پرداخت این نوع مالیات معاف هستند و از طرف دیگر بر کالا‌های تجملی و لوکس در مراحل مختلف تولید و توزیع، مالیات بر ارزش افزوده اعمال می‌شود، این نوع برخورد از طریق تغییر قیمت‌های نسبی کالا‌ها، باعث بهبود الگوی مصرف جامعه و کاهش میل به مصرف‌گرایی خصوصا در مورد کالا‌های لوکس و غیرضروری می‌شود که این امر افزایش قدرت پس‌انداز جامعه را در پی خواهد داشت.
۹) مالیات بر ارزش افزوده به نفع روش خاصی از تولید عمل نمی‌کند و بی‌طرف است. زیرا به تناسب، بر ارزش افزوده عوامل تولید مختلف در فرآیند تولید اعمال می‌شود.
۱۰) مالیات بر ارزش افزوده به بهبود وضعیت تراز بازرگانی خارجی کشور و افزایش نسبی صادرات کمک می‌کند. این نوع مالیات اگر با قاعدهء مقصد اجرا شود، صادرات از پرداخت مالیات معاف است و کالا‌های وارداتی مشمول مالیات خواهند بود، در نتیجه توان صادراتی کشور افزایش یافته و وضعیت تجارت خارجی بهبود می‌یابد.
۱۱) از کشور‌ها علت به کارگیری مالیات بر ارزش افزوده را اجتناب از پدیدهء مالیات مضاعف عنوان کرده‌اند. به بیان دیگر در این سیستم مالیاتی، مالیات بر مالیات اعمال نمی‌شود.
۱۲) وصول مالیات بر ارزش افزوده در مقاطع زمانی مشخص صورت می‌پذیرد (دوماهه، چهارماهه و شش ماهه)، مالیات بر ارزش افزودهء پرداختی توسط خریدار برای محصولات عرضه شده از طرف تولیدکننده یا عرضه‌کننده، به عنوان وجوه نقد قابل گردش در صندوق واحد تولیدی و یا فروشنده تا زمان تحویل آن به خزانهء دولت، باقی می‌ماند و در حقیقت منجر به افزایش نقدینگی بنگاه اقتصادی در مدت زمان معین می‌شود.
۱۳) یستم مالیات بر مصرف و فروش، وقتی کالایی مشمول مالیات شد دیگر به مصرفی یا واسطه‌ای بودن آن توجهی نمی‌شود و در هر صورت از آن کالا مالیات اخذ می‌شود، اما در مالیات بر ارزش افزوده به آن دسته از کالاهای مصرفی که به صورت واسطه‌ای به کار رفته‌اند اعتبار مالیاتی تعلق می‌گیرد، یعنی مشمول مالیات نمی‌شوند در نتیجه نسبت به مالیات بر مصرف و فروش، نهادهای تولیدکننده را به صورت ارزان‌تر در اختیار سرمایه‌گذار قرار می‌دهد و موجب افزایش سرمایه‌گذاری خواهد شد.
۱۴) اجرای مالیات بر ارزش افزوده، تمهیدات حقوقی و قانونی روش خود اظهاری را به عنوان یکی از اهداف سیاست‌های مالی طرح ساماندهی اقتصادی کشور ایجاد می‌کند، چرا که اجرای این نوع مالیات در تمام مراحل برعهدهء مودیان بوده و در واقع مالیات بر ارزش افزوده بر اساس روش خوداظهاری اجرا می‌شود.
۱۵) چون در روش صورت حساب یا فاکتور فروش، برای محاسبه و پرداخت مالیات بر ارزش افزوده، اقلام فروش کالاها و خدمات در ستون‌های مربوطه درج و پس از اعمال نرخ مربوطه، مالیات تعیین می‌شود، سیستم کنترل حسابرسی، خصوصا در مواردی که نرخ مالیات واحد است، ساده و موثر است.
۱۶) در مواقع لزوم ورود و عضویت یک کشور در پیمان‌های منطقه‌ای، چنانچه شرط عضویت آن برقراری مالیات بر ارزش افزوده در کشور‌های هم پیمان باشد، ضمن تامین امکان این عضویت، این مالیات، وحدت نظام مالیاتی را در نظام مناسبات اقتصادی کشور‌های هم پیمان فراهم می‌کند. 
علیرضا‌هاشمی کارشناس امور مالیاتی

منبع : ویستا

منبع : بخش اطلاعات عمومی آکاایران
برچسب :